1. Trans Anadolu Doğal Gaz Boru Hattı Projesi (TANAP)

Ülkemizin artan doğal gaz talebinin karşılanabilmesi amacıyla Azerbaycan Hükümeti ve Azerbaycan’ın Şahdeniz Sahasını geliştiren Şahdeniz Konsorsiyumu ile görüşmeler yürütülmüş ve 25 Ekim 2011 tarihinde 2018 yılından başlayarak yıllık 6 milyar m3 Azeri gazının ülkemize arzını öngören anlaşmalar imzalanmıştır. Ayrıca, yıllık 10 milyar m3 Azeri gazının inşa edilecek yeni bir boru hattı ile ülkemiz üzerinden Avrupa’ya transit taşınması için 26 Haziran 2012 tarihinde Trans Anadolu Doğal Gaz Boru Hattı (TANAP) Projesine ilişkin Azerbaycan ile ülkemiz arasında bir Milletlerarası Anlaşma ve Hükümetimiz ile Proje Şirketi arasında bu Milletlerarası Anlaşmaya ek bir Ev Sahibi Hükümet Anlaşması imzalanmıştır. Bu anlaşmalar ile TANAP Projesinin hayata geçirilmesini sağlayacak hukuki altyapı tesis edilmiştir.

TANAP Projesi ile yıllık maksimum 32 milyar metreküp kapasiteye sahip, Gürcistan sınırımızdan Yunanistan ve/veya Bulgaristan sınırımıza uzanacak yaklaşık 1850 km uzunluğunda bir boru hattının inşası planlanmaktadır. Projeye ilişkin çalışmalar Türkiye’de yerleşik ve BOTAŞ’ın %30 hisse ile ortak olduğu TANAP Doğal Gaz İletim A.Ş. tarafından sürdürülmektedir. TANAP Projesinde 2018 yılında Eskişehir ve Trakya’da belirlenen çıkış noktaları üzerinden Türkiye’ye ve 2020 yılında ise Avrupa’ya gaz arzının sağlanması hedeflenmektedir.

Ülkemiz ile Azerbaycan arasında TANAP Projesi kapsamında bir paket halinde yürütülen görüşmeler sonucunda, 26 Mayıs 2014 tarihinde TANAP Projesine ilişkin şirketlerarası ticari hususları düzenleyen anlaşmalar ve TPAO’nun Azerbaycan’daki Şahdeniz Sahasından ve Güney Kafkasya Boru Hattından ilave hisse almasına ilişkin anlaşmalar imzalanmıştır. Toplamda 7 anlaşmadan oluşan paket içerisinde yer alan Ev Sahibi Hükümet Anlaşması Değişiklikleri ile paketin çerçeve düzenlemelerini içeren “Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ile Azerbaycan Cumhuriyeti Hükümeti Arasında Trans Anadolu Doğal Gaz Boru Hattı Sistemine İlişkin Mutabakat Zaptı”nın onaylanmaları 10 Eylül 2014 tarihli TBMM Genel Kurulunda görüşülerek uygun bulunmuş ve 6554 sayılı uygun bulma kanunu 18/09/2014 tarihli Resmi Gazetede yayınlanmıştır.

Söz konusu Mutabakat Zaptına istinaden TPAO, Azerbaycan’ın en büyük doğal gaz sahası olan Şahdeniz Sahasındaki ve Güney Kafkasya Boru Hattındaki hissesini %9’dan %19’a çıkararak BP’den (%28,8) sonraki en büyük ortak olmuş ve BOTAŞ, %30 hisse ile TANAP Projesinin ikinci en büyük ortağı konumuna gelmiştir. 13 Mart 2015 tarihinde TANAP Ortaklık Anlaşması Ankara’da imzalanmıştır. TANAP Şirketi mevcut ortaklık payları SOCAR % 58, BOTAŞ % 30 ve BP % 12’dir.

TANAP Projesinin KDV Mevzuatındaki tam istisna hükümlerinden faydalanabilmesini teminen, 3065 sayılı KDV Kanunu’na eklenmesi öngörülen bir geçici madde taslağı Maliye Bakanlığı ile istişare edilerek hazırlanmıştır. Söz konusu geçici madde taslağı 7 Nisan 2015 tarih ve 29319 sayılı Resmî Gazetede yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.

Mühendislik çalışmaları kapsamında;

  • TANAP Projesi Nihai ÇED Raporu 24.07.2014 tarihinde onaylanmış olup, TANAP Projesi için “ÇED Olumlu Belgesi” alınmıştır.
  • Temel Mühendislik (Front End Engineering Design – FEED) Nisan 2014 tarihi itibariyle tamamlanmıştır.
  • Projenin Mühendislik, Tedarik, İnşaat ve Yönetimi (Engineering, Procurement and Construction Management – EPCM) konularında hizmet sağlaması için Worley Parsons firması ile sözleşme imzalanmıştır.
  • İstasyon detay mühendislik çalışmalarında % 65’lık ilerleme oranına ulaşılmış ve 2016 yılı içerisinde detay mühendislik çalışmalarının tamamlanması öngörülmektedir.

Tedarik çalışmaları kapsamında;

  • Ana Hat Boruları ve İndüksiyon Dirseklerinin (56”) temini için yapılan ihale sürecinin sonucunda Baosteel Europe GmbH, Borusan Mannesmann Boru San. Tic. A.Ş. – Noksel Çelik Boru Sanayi A.Ş. – Erciyas Çelik Boru Sanayi A.Ş. Konsorsiyumu, Tosçelik Profil ve Sac Endüstrisi A.Ş. ve Ümran Çelik Boru Sanayi A.Ş. – Emek Boru Makina Sanayi ve Ticaret A.Ş. Konsorsiyumu ile 14 Ekim 2014 tarihinde sözleşmeler imzalanmıştır. Ana hat boruları tedarik sözleşmelerinde toplam kapsamın %80’i Türk üreticilere verilmiştir.
  • Vana ve turbo kompresör paketlerinin satın alma ihale süreçleri de tamamlanmış olup vanalar için İtalyan Valvitalia şirketi ile satın alma sözleşmesi 2015 yılı Şubat ayında imzalanmıştır.
  • Turbo kompresör paketlerinin tedariki kapsamında, CS1 ve CS5 ana hat kompresör istasyonlarında kullanılacak turbo kompresör paketleri için GE Oil and Gas Firması ile ve Eskişehir’de BOTAŞ hattına Çıkış İstasyonu CS5L için ise Solar Turbines Europe firmasıyla Temmuz 2015’de satınalma sözleşmeleri imzalanmıştır.
  • Boru hattının Kars – Eskişehir illeri arasında yer alan 56 inç kara kesimi 3 lota bölünmüş olup bu lotlar için açılan inşaat ihalesi sonucunda, Lot 1 için Fernas İnşaat, Lot 2 için Sicim-Yüksel-Akkord İş Ortaklığı ve Lot 3 için Tekfen İnşaat Şirketleri ile 23 Aralık 2014 tarihinde İnşaat Müteahhitlik Sözleşmeleri imzalanmıştır.
  • SCADA/Telekom Sistemine ilişkin yürütülen mühendislik, tedarik ve inşaat ihalesi sonucunda ABB Elektrik Sanayi A.Ş firması ile 26 Ekim 2015 tarihinde sözleşme imzalanmıştır.

Kamulaştırma çalışmaları kapsamında;

  • Kamulaştırma işleri ile ilgili olarak; BOTAŞ Atanmış Devlet Kuruluşu olarak görevlendirilmiş olup; TANAP Kamulaştırma Direktörlüğü birimini ihdas etmiştir.
  • 56 inç’lik kara kesimi için Kars, Erzurum, Erzincan, Sivas, Yozgat, Ankara ve Eskişehir illerinde 48” lik kara kesimi içinse Mustafakemalpaşa ve Biga da yerel arazi edinim şeflikleri ile Keşan da irtibat bürosu kurulmuştur.
  • Boru hattının Ardahan – Eskişehir arasında yer alan 56 inç’lik kesiminde İnşaat Müteahhitlerine toplam 837 km yer teslimi yapılmıştır.
  • Tüm hatta arazi sahipleri ile rızai alım görüşmeleri tamamlanmış olup mahkeme süreçleri devam etmektedir.

İnşaat faaliyetleri kapsamında;

  • 17 Mart 2015 tarihinde ise TANAP Boru Hattı Projesi’nin temel atma töreni Kars’ta gerçekleştirilmiştir.
  • Her üç Lot’ta da pist açımı boruların hat güzergâhı üzerine dizgi, kaynak, kaplama ve hendeğe indirme faaliyetleri halen devam etmektedir.
  • • 2015 sonu itibarıyla 500 km pist açımı, 309 km boru dizgisi ve 147 km ana hat boru kaynağı tamamlanmıştır.

2. Türkiye-Bulgaristan Enterkonnektörü (ITB) Projesi

ITB Projesi, Ülkemiz ve Bulgaristan doğalgaz iletim sistemlerinin çift yönlü akışa imkân verecek şekilde bağlantısının sağlanması yoluyla entegrasyonu arttırmayı ve özellikle Bulgaristan için tedarik ve güzergâh çeşitliliği oluşturmayı hedeflemektedir. ITB Projesi, Güney Gaz Koridoru projeleri arasında yer almakta ve Avrupa Komisyonu tarafından ortak menfaat projeleri (projects of common interest) kapsamında değerlendirilmektedir. Proje, AB’nin 994/2010 sayılı Direktifi kapsamında üye ülkelere getirilen düzenleme yükümlülükleri açısından (üye ülkelerin komşu ülkeler ile gaz bağlantılarının çift yönlü hayata geçirilmesi ve N-1 kuralı gibi) Bulgaristan için özellikle önem arz etmektedir.

Proje kapsamında, iki ülke Bakanlıkları arasında 28 Mart 2014 tarihinde bir Mutabakat Zaptı imzalanmıştır. Söz konusu Mutabakat Zaptına istinaden bir ön fizibilite raporu ve yol haritası hazırlanması amacıyla Ortak Çalışma Grubu oluşturulmuştur. Ortak Çalışma Grubu’nun ilk toplantısı 20 Mayıs 2014 tarihinde İstanbul’da, ikinci toplantısı 21 Ağustos 2014 tarihinde Sofya’da, son toplantı ise 16-17 Ekim 2014 tarihlerinde Ankara’da gerçekleştirilmiştir.

Avrupa Komisyonu tarafından projenin Bulgaristan kesimi kapsamında gerçekleştirilecek olan fizibilite, temel mühendislik ve ÇED çalışmaları için 190.000 Avro tutarında finansal destek ayrılmıştır.

Projeye ilişkin olarak Bulgaristan’ın ITB üzerinden doğal gaz taşıtma taahhüdü vermekten imtina etmesi nedeniyle somut bir ilerleme kaydedilememiştir.

3. Türkiye-Yunanistan Doğal Gaz Boru Hattı (ITG)

Avrupa Birliği INOGATE (Interstate Oil and Gas Transport to Europe) Programı kapsamında geliştirilen Güney Avrupa Gaz Ringi’nin ilk aşaması olarak Türkiye ve Yunanistan doğal gaz şebekelerinin enterkoneksiyonunu içeren Türkiye Cumhuriyeti’nden Yunanistan Cumhuriyeti’ne doğal gaz arzına ilişkin Hükümetlerarası Anlaşma 23 Şubat 2003 tarihinde imzalanmıştır.

18 Kasım 2007 tarihinde iki ülke başbakanlarının da katıldığı açılış töreni ile birlikte Türkiye’den Yunanistan’a gaz arzına başlanmıştır.

4. Rusya-Türkiye-Avrupa Doğal Gaz Boru Hattı Projesi (Türk Akımı)

1 Aralık 2014’te Türkiye’ye resmi bir ziyaret gerçekleştiren Rusya Federasyonu Başkanı Sayın Vladimir Putin tarafından, Güney Akım Boru Hattı Projesi’nin iptal edildiği, bunun yerine Karadeniz’den geçerek Trakya Bölgesine ulaşacak ve buradan da Türkiye-Yunanistan sınırına uzanacak bir doğal gaz boru hattı projesinin geliştirileceği açıklanmıştır.

Teknik çalışmaları devam eden Proje kapsamında yıllık maksimum 63 bcm doğal gaz taşıyacak 4 adet deniz altı boru hattının inşası planlanmaktadır. Her birisi 15.75 bcm kapasiteye sahip olacak dört boru hattından bir tanesinin yalnızca Türkiye’ye, diğer üç tanesinin ise Avrupa’ya doğalgaz arz etmek üzere kullanılması öngörülmektedir.

Proje kapsamında ilk aşamada Türkiye’ye doğalgaz arzı sağlayacak 15.75 bcm kapasiteli ilk hattın, devamında ise AB üye ülkelerinin gaz alım taahhüdüne bağlı olarak diğer boru hatlarının inşası planlanmaktadır.

Rus tarafı, Türk Akımı Projesine ilişkin olarak bir milletlerarası anlaşma taslağını Ülkemize tevdi etmiş bulunmaktadır. Diğer taraftan, Rusya’nın milletlerarası anlaşma taslağının kapsamının yeterli olmadığı değerlendirildiğinden ayrıca bir taslak anlaşma metni hazırlanarak Rus tarafında iletilmiş olup, Ülkemiz ile Rusya arasındaki siyasi ilişkilerin gelişimine bağlı olarak müzakerelerin başlatılması planlanmaktadır.

5. Rusya-Türkiye Doğal Gaz Boru Hattı (Batı Hattı)

18 Eylül 1984 tarihinde, Türkiye Cumhuriyeti ve Eski Sovyetler Birliği hükümetleri arasında doğal gaz sevkıyatı konusunda Hükümetlerarası Anlaşma imzalanmıştır. Ülkemize Bulgaristan sınırında Malkoçlar’dan giren, Hamitabat, Ambarlı, İstanbul, İzmit, Bursa, Eskişehir güzergahını takip ederek Ankara’ya ulaşan hat 845 km uzunluğundadır.

1987 yılından itibaren, tedricen artan miktarlarda doğal gaz alımına başlanmış olup, 1993 yılında maksimum miktar olan 6 milyar m³/yıl’a ulaşılmıştır. Sonradan yapılan geliştirmeler ile hattın kapasitesi 14 Milyar m³/yıla yükseltilmiştir.

Halihazırda Batı Hattı vasıtasıyla ülkemize yıllık 4 milyar m³ BOTAŞ tarafından, yıllık 10 milyar m³ özel sektör tarafından olmak üzere toplamda 14 milyar m3 miktarında doğal gaz ithal edilmektedir.

6. İran-Türkiye Doğal Gaz Boru Hattı

Bu proje ile başta İran olmak üzere doğudaki kaynaklardan alınacak doğal gazın boru hattı ile Türkiye’ye taşınması amaçlanmıştır.

Bu kapsamda, 8 Ağustos 1996 tarihinde İran Ulusal Gaz Şirketi (NIGC) ile BOTAŞ arasında plato dönemde 9,6 milyar m³ doğal gaz ithalatına ilişkin Doğal Gaz Alım-Satım Anlaşması imzalanmıştır. Yaklaşık 1491 km uzunluğunda, çapı 48” ve 16” arasında değişen Doğu Anadolu Doğal Gaz Ana İletim Hattı Doğubayazıt’tan başlayıp, Erzurum, Sivas ve Kayseri üzerinden Ankara’ya uzanmakta, bir branşman da Kayseri, Konya üzerinden Seydişehir’e ulaşmaktadır.

Haziran 2001 sonu itibarıyla tüm boru hattı sistemi gaz alabilir duruma gelmiş, İran Bazargan’daki Ölçüm İstasyonu’nun tamamlanmasıyla 10 Aralık 2001 tarihinde İran’dan gaz alımı başlamıştır.

7. Rusya-Türkiye Doğal Gaz Boru Hattı (Mavi Akım)

15 Aralık 1997 tarihinde BOTAŞ ve Gazexport arasında imzalanan plato dönemde yıllık 16 milyar m³ doğal gaz ithalatına ilişkin Doğal Gaz Alım- Satım Anlaşması kapsamında, doğal gaz Rusya Federasyonu’ndan Karadeniz geçişli bir hat ile Türkiye’ye ulaşmaktadır. Rusya Federasyonu-Karadeniz-Türkiye Doğal Gaz Boru Hattı; Rusya topraklarında, İzobilnoye-Djubga arasında 56” çapında 308 km ve 48” çapında 62 km olmak üzere toplam 370 km uzunluğundaki Boru Hattı Sistemi, Karadeniz geçişinde, Djubga-Samsun arasında her biri yaklaşık 390 km uzunluğunda 24” çapında paralel 2 hat, Türkiye topraklarında Samsun-Ankara arasında 48” çapında ve 501 km uzunluğundaki Boru Hattı Sistemi olmak üzere üç ana bölümden oluşmaktadır. Hat, 20 Şubat 2003 tarihinde işletmeye alınmış, 17 Kasım 2005 tarihinde resmi açılış töreni yapılmıştır.

8. Bakü-Tiflis-Erzurum Doğal Gaz Boru Hattı (BTE)

Bakü-Tiflis-Erzurum Doğal Gaz Boru Hattı, Azerbaycan’ın Hazar Denizi’nde bulunan Şah Deniz sahasından üretilen gazı Türkiye’ye taşıyan, 690 km uzunluğundaki ve maksimum 20 Milyar m³ kapasiteli bir boru hattıdır.

Azerbaycan’dan gaz teminine ilişkin yapılan müzakereler sonucunda 12 Mart 2001 tarihinde, Azerbaycan doğal gazının Türkiye’ye sevkine ilişkin Türkiye ile Azerbaycan arasında bir Hükümetlerarası Anlaşma ve BOTAŞ ile Azerbaycan Devlet Petrol Şirketi SOCAR arasında 6,6 milyar m³ doğal gazın ithalatına yönelik Doğal Gaz Alım-Satım anlaşması imzalanmıştır.

Boru hattı, 2005-2007 yılları arasında inşa edilmiş olup, 2007 yılının Temmuz ayının ortasından beri faaliyettedir.

Şah Deniz sahasının ikinci aşama üretimi ile birlikte BTE’nin Azerbaycan ve Gürcistan topraklarındaki kısmının (Güney Kafkasya Doğal Gaz Boru Hattı) kapasitesinin artırılarak Türkiye-Gürcistan sınırında Trans Anadolu Doğal Gaz Boru Hattı Projesine bağlanması planlanmaktadır. Bu kapsamda 17 Aralık 2013 tarihinde boru hattının Azerbaycan ve Gürcistan topraklarındaki kesiminin (Güney Kafkasya Doğalgaz Boru Hattı) kapasitesinin artırılması kararı alınmış olup, akabinde 20 Eylül 2014 tarihinde Bakü’de temel atma töreni gerçekleştirilmiştir.

Kaynak: T.C. Enerji Bakanlığı